Soms bots je op een stukje geschiedenis waarvan je het bestaan niet eens afwist, maar dat je meteen fascineert. Dat overkwam mij onlangs. Tot voor kort had ik nog nooit gehoord van een lotelingenstok — tot ik er eentje tegenkwam op een veiling.

Ik was meteen verkocht. De schoonheid, het verhaal erachter, de kwetsbaarheid van zo’n object. Ik besloot mee te bieden. En ik bood. En ik bood verder. Tot op het allerlaatste moment werd ik overboden en ging het kavel aan mijn neus voorbij.

Eerlijk gezegd: ik was er een beetje ziek van.

Maar het object liet me niet los. En dus dook ik in de geschiedenis. Want als ik hem (nog) niet kan hebben, kan ik hem tenminste leren kennen.

Wat is een lotelingenstok?

Een lotelingenstok — soms soldatenstok of conscriptiestok genoemd — is een ceremoniële glazen wandelstok uit de 19e en vroege 20e eeuw. De vorm doet denken aan een klassieke wandelstok, maar wandelen doe je er absoluut niet mee. Het is een kwetsbaar kunstobject, vaak gemaakt van prachtig getorst glas met gekleurde lijnen in rood, wit, blauw of goud — uit glasblazerijen in Murano, maar ook lokaal in België en Noord-Frankrijk.

De stok is onlosmakelijk verbonden met één van de meest emotionele militaire rituelen uit onze streek: de loting voor de legerdienst.

De spanning van de loting

Tot begin 20e eeuw kenden we nog geen algemene dienstplicht. In plaats daarvan werd er geloot. Jonge mannen trokken een nummer uit een trommel op het gemeentehuis.

Hoog nummer? Feest. Je was vrij.

Laag nummer? Pech. Jaren kazerne, met alle risico’s van dien. Alleen de rijken konden een vervanger betalen die in hun plaats ging — een detail dat vandaag nog steeds wringt als je erover nadenkt.

Wachten op de thuiskomst

Wanneer een jongen ingeloot werd, kocht de familie een glazen lotelingenstok. Die kreeg een prominente plek in de woonkamer of boven de haard — een stil signaal aan elke bezoeker: de zoon van dit huis vervult zijn plicht.

Het eigenlijke ritueel vond plaats bij de thuiskomst. Als de soldaat heelhuids over de drempel stapte, werd de stok feestelijk gebroken. Sommige stokken waren zelfs hol en gevuld met sterkedrank — zodat er meteen op de behouden thuiskomst gedronken kon worden.

Maar veel families brachten het niet over hun hart om zo’n mooi en kostbaar object volledig te verbrijzelen. Vaak werd er symbolisch alleen een klein schilfertje van de onderkant afgebroken. Dat verklaart waarom je bij antieke exemplaren vandaag nog vaak kleine beschadigingen onderaan ziet.

En soms — en dit is het deel dat me het meest raakt — bleef de stok volledig intact. Niet uit zuinigheid, maar omdat de soldaat niet terugkeerde. De stok bleef hangen als herinnering. Als eerbetoon.

De jacht is geopend

Mijn eerste kennismaking met de lotelingenstok eindigde in een verloren bod. Maar ik geef niet op. Ergens op een rommelmarkt, een veiling of een zolder wacht er eentje op mij — en die keer bied ik door tot het einde.

---

Heb jij een lotelingenstok?

Nu komt mijn vraag aan jou. Misschien staat er ergens in je huis, bij je ouders of grootouders, een glazen stok die je altijd al een beetje mysterieus vond. Misschien weet je nu pas wat het is.

Wij zijn enorm benieuwd naar de verschillende kleuren, vormen en modellen die door de jaren heen gemaakt zijn — want geen twee stokken zijn identiek. Heb je er eentje, of ken je iemand die er eentje heeft?

Stuur ons een foto. We zetten hem graag op de website, als onderdeel van een groeiende beeldbank van lotelingenstokken uit verschillende regio’s en periodes. Zo bouwen we samen een klein stukje geheugen op rond dit bijzondere object.

Foto’s zijn welkom via [contactformulier/emailadres].

---

Wat denk je? Wil je nog iets aanpassen in toon of details?